Postępowanie upominawcze jest odrębnym postępowaniem cywilnym uregulowanym w Kodeksie postępowania cywilnego, którego celem jest szybkie dochodzenie roszczeń pieniężnych lub świadczeń innych rzeczy zamiennych. Jego podstawowym założeniem jest uproszczenie i przyspieszenie rozpoznawania spraw, w których z treści pozwu wynika wysokie prawdopodobieństwo zasadności dochodzonego roszczenia.
Charakterystyczną cechą postępowania upominawczego jest możliwość wydania przez sąd nakazu zapłaty bez przeprowadzania rozprawy oraz bez wcześniejszego wysłuchania pozwanego. Sąd opiera się wyłącznie na twierdzeniach i dowodach przedstawionych przez powoda. Jeżeli uzna, że nie zachodzą przeszkody określone w ustawie, wydaje nakaz zapłaty zobowiązujący pozwanego do spełnienia świadczenia albo wniesienia sprzeciwu w ustawowym terminie.
Postępowanie upominawcze stanowi obecnie jeden z najczęściej wykorzystywanych trybów dochodzenia należności przed sądami cywilnymi. Korzystają z niego zarówno przedsiębiorcy dochodzący zapłaty za wykonane usługi lub sprzedane towary, jak i osoby fizyczne dochodzące roszczeń wynikających z umów pożyczki, najmu czy innych zobowiązań cywilnoprawnych.
Cel postępowania upominawczego
Podstawowym celem postępowania upominawczego jest odciążenie sądów od konieczności prowadzenia pełnego postępowania dowodowego w sprawach, które już na pierwszy rzut oka wydają się zasadne i nie budzą istotnych wątpliwości.
Ustawodawca założył, że znaczna część pozwanych nie kwestionuje istnienia zobowiązania, lecz nie reguluje należności z różnych przyczyn, np. z powodu problemów finansowych lub zaniedbań organizacyjnych. W takich przypadkach przeprowadzanie rozprawy jeszcze przed wydaniem orzeczenia byłoby niecelowe i prowadziłoby do niepotrzebnego wydłużenia postępowania.
Jednocześnie system zapewnia pozwanemu pełną możliwość obrony swoich praw. Jeżeli nie zgadza się z treścią nakazu zapłaty, może wnieść sprzeciw, a sprawa zostanie rozpoznana według zasad ogólnych.
Jakie sprawy mogą być rozpoznawane w postępowaniu upominawczym?
Postępowanie upominawcze znajduje zastosowanie przede wszystkim w sprawach o:
- zapłatę ceny sprzedaży,
- zapłatę wynagrodzenia za wykonane usługi,
- zapłatę czynszu,
- zwrot pożyczki,
- zapłatę odszkodowania,
- zapłatę kar umownych,
- inne roszczenia pieniężne.
Może być również stosowane w odniesieniu do świadczeń innych rzeczy zamiennych, choć w praktyce zdecydowaną większość spraw stanowią roszczenia o zapłatę określonej kwoty pieniężnej. Nie każda sprawa kwalifikuje się jednak do rozpoznania w tym trybie. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje sytuacje, w których wydanie nakazu zapłaty jest niedopuszczalne.
Kiedy sąd nie wyda nakazu zapłaty?
Sąd odmówi wydania nakazu zapłaty, jeżeli:
- roszczenie jest oczywiście bezzasadne,
- przedstawione okoliczności budzą poważne wątpliwości,
- zaspokojenie roszczenia zależy od świadczenia wzajemnego,
- miejsce pobytu pozwanego nie jest znane lub doręczenie nakazu nie mogłoby nastąpić w kraju.
W takich przypadkach sprawa zostanie skierowana do rozpoznania w zwykłym postępowaniu procesowym. Rozwiązanie to ma chronić pozwanego przed wydawaniem nakazów zapłaty w sprawach, które już na etapie wniesienia pozwu wymagają przeprowadzenia rozbudowanego postępowania dowodowego.
Jak przebiega postępowanie upominawcze?
Postępowanie rozpoczyna się od wniesienia pozwu przez powoda. Po wpływie pozwu sąd bada przede wszystkim:
- swoją właściwość,
- wymogi formalne pozwu,
- dopuszczalność drogi sądowej,
- zasadność wydania nakazu zapłaty.
Jeżeli uzna, że spełnione zostały przesłanki ustawowe, wydaje nakaz zapłaty. Nakaz wraz z odpisem pozwu zostaje doręczony pozwanemu. Od tej chwili pozwany ma dwie możliwości:
- spełnić dochodzone świadczenie,
- wnieść sprzeciw od nakazu zapłaty.
Jeżeli sprzeciw zostanie wniesiony prawidłowo i w terminie, nakaz zapłaty traci moc, a sprawa przechodzi do zwykłego postępowania procesowego.
Czy powód musi przedstawiać szczególne dowody?
Nie. To jedna z podstawowych różnic pomiędzy postępowaniem upominawczym a postępowaniem nakazowym.
W postępowaniu upominawczym powód nie musi dysponować dokumentami o szczególnej mocy dowodowej, takimi jak weksel, czek czy uznanie długu. Wystarczy, że z treści pozwu i załączonych dokumentów wynika prawdopodobieństwo istnienia roszczenia. Z tego względu postępowanie upominawcze jest znacznie częściej wykorzystywane w codziennym obrocie gospodarczym.
Jakie prawa przysługują pozwanemu?
Pozwany ma prawo do pełnej obrony swoich interesów. Może:
- zakwestionować istnienie zobowiązania,
- podnieść zarzut przedawnienia,
- wykazać wykonanie zobowiązania,
- powołać się na potrącenie,
- zgłaszać dowody,
- uczestniczyć w rozprawie,
- korzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.
Najważniejszym instrumentem ochrony jest sprzeciw od nakazu zapłaty. Jego wniesienie powoduje utratę mocy nakazu i otwiera drogę do merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd.
Czym postępowanie upominawcze różni się od postępowania nakazowego?
Choć nazwy obu postępowań są podobne, ich konstrukcja znacząco się różni. Najważniejsze różnice dotyczą:
Podstaw wydania nakazu
W postępowaniu nakazowym konieczne jest przedstawienie dokumentów wskazanych w ustawie. W postępowaniu upominawczym taki wymóg nie istnieje.
Środka zaskarżenia
Od nakazu wydanego w postępowaniu upominawczym wnosi się sprzeciw, natomiast od nakazu wydanego w postępowaniu nakazowym – zarzuty.
Skutków wniesienia środka zaskarżenia
Sprzeciw powoduje utratę mocy nakazu zapłaty, natomiast wniesienie zarzutów nie prowadzi automatycznie do uchylenia nakazu wydanego w postępowaniu nakazowym.
Znaczenia nakazu
Nakaz wydany w postępowaniu nakazowym może stanowić tytuł zabezpieczenia jeszcze przed jego prawomocnością. Nakaz wydany w postępowaniu upominawczym nie wywołuje takiego skutku.
Najczęstsze błędy stron
Po stronie powodów najczęściej występują:
- błędne oznaczenie stron,
- nieprecyzyjne określenie żądania,
- niewystarczające uzasadnienie pozwu,
- brak dokumentów potwierdzających roszczenie.
Pozwani natomiast najczęściej:
- odbierają korespondencję z opóźnieniem,
- przekraczają termin do wniesienia sprzeciwu,
- ograniczają się do prostego zaprzeczenia twierdzeniom powoda,
- nie przedstawiają dowodów na poparcie swoich twierdzeń.
Każdy z tych błędów może istotnie wpłynąć na wynik postępowania.
Orzecznictwo
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że postępowanie upominawcze ma charakter uproszczony i służy jedynie wstępnej ocenie zasadności dochodzonego roszczenia. Wydanie nakazu zapłaty nie oznacza przesądzenia istnienia wierzytelności, lecz stanowi instrument procesowy umożliwiający szybkie zakończenie spraw niespornych.
W orzecznictwie wskazuje się również, że po skutecznym wniesieniu sprzeciwu sąd obowiązany jest rozpoznać sprawę od początku z uwzględnieniem wszystkich twierdzeń i dowodów zgłoszonych przez strony. Nakaz zapłaty traci wówczas moc, a dalsze postępowanie prowadzone jest zgodnie z zasadami ogólnymi procesu cywilnego.