Nieważność umowy oznacza, że czynność prawna od samego początku (łac. ex tunc) nie wywołuje zamierzonych skutków prawnych. W konsekwencji przyjmuje się, że umowa nie wywołała skutków, które strony zamierzały osiągnąć, nawet jeśli została podpisana i częściowo wykonana.
Najczęstszą podstawą nieważności jest sprzeczność umowy z ustawą, próba obejścia przepisów prawa lub naruszenie zasad współżycia społecznego. Nieważna będzie również umowa zawarta bez zachowania formy szczególnej zastrzeżonej pod rygorem nieważności, np. brak aktu notarialnego przy sprzedaży nieruchomości.
Nieważność może dotyczyć całej umowy albo jedynie jej poszczególnych postanowień. Jeżeli nieważnością objęta jest tylko część umowy, pozostałe postanowienia pozostają w mocy, o ile z okoliczności wynika, że bez nieważnych zapisów strony również zawarłyby umowę.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że nieważność czynności prawnej następuje z mocy prawa. Oznacza to, że nie jest konieczne wcześniejsze wydanie wyroku przez sąd. Wyrok ma w takim przypadku charakter deklaratoryjny – potwierdza istniejący już stan prawny.
Konsekwencją nieważności jest obowiązek rozliczenia świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy. Co do zasady zastosowanie znajdują przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, co oznacza konieczność zwrotu świadczeń otrzymanych bez podstawy prawnej.
Dla przedsiębiorców oznacza to, że zawarcie umowy niezgodnej z przepisami może prowadzić nie tylko do utraty oczekiwanych korzyści, lecz także do obowiązku zwrotu otrzymanych świadczeń oraz odpowiedzialności odszkodowawczej wynikającej z innych przepisów.